Giữa một thế giới ngày càng cô đơn, điều gì thực sự kết nối chúng ta?

 Chưa bao giờ con người có nhiều phương tiện để tìm thấy nhau như hôm nay. Một thông điệp có thể vượt qua nửa vòng Trái Đất trong vài giây, một người có thể hiện diện đồng thời trong nhiều cộng đồng và duy trì hàng trăm mối liên hệ qua các nền tảng số. Thế nhưng, sự phát triển của các phương tiện kết nối dường như không đồng nghĩa với việc cảm giác cô đơn đang biến mất.

Năm 2025, Ủy ban về Kết nối Xã hội của WHO (World Health Organization – Tổ chức Y tế Thế giới) công bố một báo cáo cho thấy khoảng 1 trong 6 người trên thế giới trải nghiệm sự cô đơn, dựa trên dữ liệu giai đoạn 2014–2023. Người trẻ là một trong những nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể nhất, khi khoảng 17–21% người từ 13–29 tuổi cho biết họ cảm thấy cô đơn. Điều đáng chú ý trong cách WHO tiếp cận vấn đề là sự cô đơn không đơn thuần được xác định bởi việc một người có bao nhiêu mối quan hệ, mà còn bởi khoảng cách giữa những kết nối họ đang có với nhu cầu thực sự được thấu hiểu, hỗ trợ và gắn bó.

World Happiness Report 2025 tiếp tục cho thấy một khía cạnh khác của vấn đề. Năm 2023, 19% người trẻ trên thế giới cho biết họ không có ai để dựa vào khi cần hỗ trợ, tăng 39% so với năm 2006. Những dữ liệu này gợi ra một nghịch lý đáng suy ngẫm: trong một thời đại mà khả năng liên lạc giữa con người chưa bao giờ thuận tiện đến thế, cảm giác có một người thực sự ở bên mình lại không phải điều hiển nhiên.

Từ đây, vấn đề không còn chỉ là chúng ta kết nối với bao nhiêu người, mà là điều gì thực sự tạo nên sự kết nối giữa hai con người? Và thật đặc biệt, trong Bằng chứng về cõi hậu tử, bác sĩ, tiến sĩ Raymond A. Moody cùng Paul Perry lại tiếp cận câu hỏi ấy từ một điểm tưởng như hoàn toàn đối lập: cái chết.

KHI NGHIÊN CỨU VỀ CÁI CHẾT TRỞ THÀNH NGHIÊN CỨU VỀ SỰ KẾT NỐI

Raymond Moody dành nhiều thập kỷ nghiên cứu NDE (Near-Death Experience – trải nghiệm cận tử), những trải nghiệm được thuật lại bởi những người đã tiến rất gần tới cái chết rồi trở lại. Trong nghiên cứu ban đầu, ông tổng kết 14 đặc điểm thường xuất hiện, từ cảm giác bình yên, trải nghiệm thoát xác, gặp những người đã mất, tiếp xúc với một thực thể ánh sáng cho tới quá trình nhìn lại cuộc đời. Tuy nhiên, chính Moody cũng nhận thấy giới hạn của NDE: dù những trải nghiệm ấy sâu sắc đến đâu, chúng vẫn mang tính chủ quan bởi chỉ người cận tử trực tiếp trải nghiệm chúng.

Từ đó, sự chú ý của ông chuyển sang SDE (Shared-Death Experience – trải nghiệm cộng tử), một hiện tượng có điểm khác biệt căn bản: người trải nghiệm không phải người đang cận kề cái chết. Họ có thể hoàn toàn khỏe mạnh nhưng đang ở bên một người hấp hối, và bằng cách nào đó lại cùng trải nghiệm một phần những hiện tượng thường xuất hiện trong NDE. Moody ghi nhận những trường hợp người sống nhìn thấy ánh sáng, cảm nhận mình rời khỏi cơ thể, nhìn thấy người thân đã mất hoặc chứng kiến một làn sương dường như rời khỏi cơ thể người hấp hối. Một số trải nghiệm thậm chí được thuật lại bởi nhiều người cùng có mặt.

Chính Moody từng trải qua một sự kiện như vậy khi mẹ ông qua đời. Các thành viên trong gia đình đang quây quần bên giường bệnh cùng thuật lại những hiện tượng khác thường: một số người cảm thấy mình được nâng lên khỏi sàn, một số nhìn thấy người cha đã mất của Moody xuất hiện, trong khi mọi người đều nhận thấy ánh sáng trong căn phòng thay đổi. Sau khi người mẹ qua đời, họ cùng đối chiếu những điều mình đã trải nghiệm. Với Moody, sự kiện ấy trở thành một trong những lý do khiến ông dành nhiều năm tiếp theo để khảo sát SDE.

Các trường hợp trong Bằng chứng về cõi hậu tử chưa dừng lại ở những người cùng hiện diện trong một căn phòng. Khi nghiên cứu trải nghiệm tiên tri, Moody còn thu thập những trường hợp trong đó một người dường như nhận biết tình trạng của người thân dù hai người ở cách xa nhau. Từ những trải nghiệm như vậy, ông sử dụng khái niệm “chạm tâm”, với ý tưởng rằng tâm trí có khả năng vừa truyền đi vừa tiếp nhận thông tin. Tuy nhiên, Moody cũng thận trọng thừa nhận rằng ông không biết sự kết nối ấy xảy ra bằng cách nào; “chạm tâm” vì thế là một cách suy ngẫm về hiện tượng chứ chưa phải một cơ chế đã được khoa học xác lập.

Dù ta đồng tình hay hoài nghi trước cách Moody lý giải những trường hợp này, chúng vẫn đặt ra một câu hỏi khó bỏ qua: mối liên hệ giữa những con người có thực sự chỉ giới hạn trong những hình thức giao tiếp mà chúng ta đã biết?

TỪ CÂU HỎI VỀ CÕI HẬU TỬ ĐẾN CÁCH CHÚNG TA SỐNG HÔM NAY

Trong 14 đặc điểm của NDE (Near-Death Experience – trải nghiệm cận tử), Moody ghi nhận rằng nhiều người trải nghiệm đã thay đổi sâu sắc cách họ nhìn nhận cuộc sống. Họ trở nên chiêm nghiệm hơn, dịu dàng hơn với những người xung quanh, hình thành những mục tiêu và nguyên tắc sống mới. Đồng thời, nhiều người không còn sợ cái chết như trước, nhưng sự giảm sút nỗi sợ ấy không khiến họ xa rời cuộc sống; trái lại, họ cảm thấy mình vẫn còn phải học hỏi và trưởng thành rất nhiều trong đời sống vật lý. Trong cách họ thuật lại quá trình nhìn lại cuộc đời, cuộc sống hiện ra như một quá trình học tập hơn là một hệ thống thưởng và phạt.

Điều ấy khiến những nghiên cứu của Moody bất ngờ gặp vấn đề mà các báo cáo xã hội hiện nay đang đặt ra. WHO xem kết nối xã hội là một yếu tố quan trọng đối với sức khỏe và hạnh phúc của con người, trong khi World Happiness Report 2025 cho thấy ngày càng nhiều người trẻ cảm thấy không có ai để dựa vào. Những nghiên cứu này không chứng minh cho các giả thuyết của Moody về trải nghiệm cộng tử, “chạm tâm” hay thế giới hậu tử; ngược lại, những trường hợp Moody thu thập cũng không phải lời giải thích khoa học cho tình trạng cô đơn hiện đại. Nhưng cả hai hướng tiếp cận lại gặp nhau ở một vấn đề căn bản: con người cần những mối liên hệ có ý nghĩa để sống một đời sống trọn vẹn.

Giữa một thời đại mà một người có thể được hàng nghìn người “theo dõi” nhưng vẫn không tìm thấy một người để dựa vào, cuốn sách vì thế gợi ra một câu hỏi còn gần gũi hơn cả bí ẩn về thế giới hậu tử: Liệu chúng ta có nhất thiết phải đứng trước ranh giới của cái chết mới nhận ra rằng điều làm nên giá trị của một đời người chính là những mối liên hệ mà ta tạo dựng khi còn sống?